Een recensie.

Wij vroegen de schrijver van het boek, Arnold Heertje, wat dit boek een interessant boek maakt voor u als lezer.

De heer A. Heertje: “Wanneer u kennis heeft genomen van het boek, ziet u een drietal aanknopingspunten. Het boek is geschreven door iemand van Joodse afkomst, die is gered door gereformeerde gezinnen, zoals uit het eerste hoofdstuk blijkt. Verder gaat het over levenslang leren, het zogenoemde lernen; een traditie die op rabbijnen teruggaat.”

‘Echte Economie’ van Arnold Heertje

Door Hubert Luns
In 2006 verscheen een boekje over de ‘Echte Economie’ van Arnold Heertje, dat reeds aan zijn 15e druk toe is. Prijs € 12,50. Het bevat autobiografische details die zijn toegesneden op Heertjes eigen leerproces en de opmerkenswaardige leraren die hem daarbij hebben begeleid – vanaf de lagere school tot aan de universiteit. School was tijdens de oorlogsjaren toen hij moest onderduiken bij pleegouders, want hij was een Joods jongetje.

‘Echte Economie’ verscheen onder redactie van de Wetenschappelijke Raad. De publicatie viel samen met zijn afscheid als hoogleraar in de geschiedenis van de economische wetenschap. Goede wijn behoeft geen krans, maar toch hebben wij gemeend dit geschrift medio 2012 nog eens onder de aandacht te moeten brengen. Het is eenieder aan te raden met een bijzondere belangstelling voor de economie. Vooral beleidsmakers en politici doen er goed aan hier kennis van te nemen. Het is vlot leesbaar en etaleert een aantal gezonde uitgangspunten voor de inrichting van onze maatschappij.

De ondertitel luidt ‘Een verhandeling over schaarste en welvaart en over het geloof in leermeesters en lernen’. Lernen is een Joodse uitdrukking voor éducation permanente, het leren om te leren. Dat is iets wat steeds meer op de achtergrond raakt in het Europa van vandaag! En ik ben het met Heertje eens als hij deze verzuchting slaakt, waaraan hij toevoegt dat dit niet losstaat van de verdwijning van de Joden uit datzelfde Europa. Hij geeft ook een aantal adviezen over hoe wij in Nederland het midden en hoger onderwijs weer in het goede spoor zouden kunnen brengen. Vooral in de jaren zeventig, onder minister van Kemenade, schijnt het fout te zijn gegaan…

Helder en beeldend zet Arnold Heertje recht wat in de moderne economie is scheefgegroeid. Hij hekelt de specialisaties die het zicht ontnemen op de twee uitgangspunten van de economische wetenschap: schaarste en welvaart. Door deze overspecialisering zijn eenvoudige inzichten verdwenen. Vooral de onderwaardering van natuur en cultuur is een ondergeschoven kind als gevolg van de eenzijdige nadruk op de universele meetbaarheid van alle aspecten van de economie. Maar dat blijkt een gevaarlijke illusie. Want naast de econometrie is er de beschrijvende economie die in de economische wetenschap elkaars volwaardige evenknie zijn. Dat schijnt door politici en beleidsmakers te zijn vergeten. De balkenbrij cijfers die wij dagelijks krijgen voorgeschoteld is allesbepalend. Een bedenkelijke tendens, want niet-calculeerbaar is waar het om essentiële behoeften gaat ten aanzien van niet-reproduceerbare goederen (denk aan de natuur). Maar dat kenmerk maakt ze nog niet onbespreekbaar of irrationeel.

De economische wetenschap, zo doceert Arnold Heertje, probeert de verschijnselen te verklaren die het gevolg zijn van schaarste, maar geeft niet aan hoe consumenten behoren te consumeren, hoe de producenten zouden moeten produceren of hoe de overheid zijn uitgaven dient te verdelen; een christelijke of-wat-dan-ook-economie bestaat niet. Toch vind ik dat men kan spreken van een christelijke economie omdat een goed verstaander begrijpt dat daarmee een christelijk ‘geleide’ economie wordt bedoeld.

Ik verklaar mij nader. Ik ben het geheel met Heertje eens dat de economie c.q. economische wetenschap geen waardeoordelen kent. De wetenschap observeert en analyseert. Juist door het ontbreken van een objectieve maatstaf van hoe het hoort te zijn in het maatschappelijk verkeer, is het absoluut noodzakelijk dat het economisch speelveld wordt omlijnd. Dat is een belangrijke overheidstaak. De economische inrichting is in zekere zin een spel, een monopolie in het groot. De economie bevindt zich op het speelveld tussen schaarste en welvaart. De spelregels behoeden voor immoreel verval of wat men daaronder verstaat, want de mens is van nature egoïstisch en als het erop aankomt rücksichtslos. Zo hebben we met zijn allen bepaald dat slavernij moest worden afgeschaft, een ethisch geen economisch oordeel. En de vereiste wetten zagen daartoe het licht. De economische wetenschap, nu, kan de economische effecten berekenen en bespreken die het verbieden van slavernij met zich meebracht. Indertijd werden slaven uitsluitend als een vervangbare productiefactor gezien en zo kon gebeuren dat in het vroeg-negentiende-eeuwse Antigua planters het lange tijd met elkaar oneens waren of het economischer was om hun slaven in zeven tot acht jaar dood te laten werken en daarna een nieuwe lichting te kopen, of dat het verstandiger was ze minder hard te laten werken zodat ze iets langer konden leven (gedocumenteerd door James Pope-Hennessy in “Sins of the Fathers”). Dit is een extreem voorbeeld, maar het geeft wel aan wat bedoeld wordt met een christelijke economie – en je hoeft natuurlijk geen christen te zijn om slavernij te verbieden. Ik vind dat Arnold Heertje zich in zijn boek wat genuanceerder had mogen uitdrukken in zijn kritiek op academici die een christelijk (geleide) economie voorstaan, die, dat ben ik met Heertje eens, zich preciezer hadden mogen uitdrukken. Immers, in de exactheid van de gebruikte terminologie ligt de waarheid, maar blijkbaar is men in het Nederland van vandaag taalkundig onvoldoende onderlegd, zelfs in hogere kringen. Gelukkig, aan taalvaardigheid ontbreekt het niet bij professor Heertje!

Hubert Luns is publicist.

Dit artikel kunt u ook lezen op: http://www.scribd.com/doc/101618841/Boekbespreking-Echte-Economie-professor-Heertje