Wie heeft nog het lef te zeggen dat de kerk in de plaats van het Joodse volk gekomen is? Met een lampje moet je zo iemand zoeken. Opmerkelijk genoeg is het in betrekkelijk korte tijd zeer impopulair geworden aanhanger van de zogenaamde vervangingstheologie te zijn. Intussen denk ik dat velen niet bereid zijn de nodige consequenties te trekken uit deze radicaal andere manier van denken. Het is immers net een Copernicaanse omwenteling. Een roemrucht astronoom zorgde in de zestiende eeuw voor een enorme opschudding met zijn stelling dat niet de aarde, maar de zon het middelpunt van het heelal vormde.

Op soortgelijke wijze was het in de vorige eeuw een geweldige ontdekking dat niet de kerk, maar Israël centraal staat in het heilsplan van God. Het blijkt lastig de gevolgen van dit baanbrekend inzicht vast te stellen. Zo blijkt er nog steeds in veel kerkelijke gemeenten verkondigd te worden dat de doop in de plaats van de besnijdenis is gekomen.

Vervangingstheologie
Bij voorbaat kunnen we weten dat het niet mogelijk zal zijn rustig over deze aangelegenheid te spreken. Subiet duiken er mensen op die hun kans schoon zien te verklaren dat de praktijk van de kinderdoop volgens hun diepe overtuiging onbijbels is. Hun argumenten zijn mij bekend. Graag geef ik gewonnen dat er op grond van het Woord van God veel te zeggen is voor het leggen van een nauw verband tussen de bediening van de doop en het belijden van het geloof.

Mag ik dan ook vragen om respect voor de overtuiging dat de Here ons wil duidelijk maken dat Hij met zijn genade al onze eigen initiatieven reeds ver vooruit is wanneer kleine kinderen de verzekering krijgen dat ze van meet af aan bij de gemeente van Jezus mogen behoren? Nu komt het er wel op aan dat we op een verantwoorde wijze daar een motivatie voor geven! In de traditie van de calvinistische kerken dacht men een ijzersterk bewijs te leveren met de opmerking dat de doop in de plaats van de besnijdenis is gekomen. En dat moeten we nu wagen te betwijfelen!

In de Nederlandse Geloofsbelijdenis van 1561 wordt evenwel gesteld dat wij geloven en belijden dat Jezus Christus de besnijdenis heeft afgeschaft en in plaats daarvan de doop heeft ingesteld. Wie gemerkt heeft hoe verwerpelijk de vervangingstheologie is, zal moeilijk met deze woorden kunnen instemmen. Zonder twijfel is het moeilijk voor allen die trouw willen zijn aan de confessie dergelijke harde noten te kraken.

Bij de bespreking van het oude belijdenisgeschrift kan dit aan de orde komen. Anders is dit naar mijn besef met de liturgische formulieren. Onmogelijk is het te verantwoorden als met regelmaat tijdens een kerkdienst het klassieke doopformulier wordt gelezen: “Dewijl dan nu de doop in de plaats van de besnijdenis is gekomen.”

Grote theologische implicaties
Allerlei pogingen zijn ondernomen om de archaïsche tekst in hedendaags Nederlands weer te geven. Een wat meer officieel initiatief tot hertaling is ontplooid door het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond in de Protestantse Kerk in Nederland. Er is op aangedrongen de genoemde passage aan te passen, maar dit bleek “dermate grote theologische implicaties” te hebben dat het de gestelde opdracht te buiten ging.

Intussen is waarschijnlijk voor de helderheid een minieme wijziging aangebracht. Nu staat er: “Daarom heeft God onder het oude verbond bevolen de kinderen te besnijden, hetwelk een zegel des verbonds en der gerechtigheid des geloofs was. […] Omdat onder het nieuwe verbond de doop in de plaats van de besnijdenis gekomen is, zal men de jonge kinderen als erfgenamen van het rijk van God en van zijn verbond dopen.”

Op deze manier wordt de indruk gewekt dat de besnijdenis een achterhaald instituut van het Joodse volk is. Veelzeggend is ook hoe in de verleden tijd gezegd wordt: de besnijdenis was een verzegeling van het verbond! Wij als christenen kennen onder het nieuwe verbond de ceremonie van de doop. Er is hogere theologie voor nodig om een andere uitleg te geven. Een gewoon gemeentelid hoort de vervangingstheorie. De besnijdenis is afgeschaft en daarvoor is de doop in de plaats gekomen. Bij gevolg moet je wel aannemen dat Israël als verbondsvolk heeft afgedaan. Door de doop worden gelovigen uit de volken niet bij Israël ingelijfd, maar zij nemen de eerste plaats in binnen het nieuwe verbond.

Als telkens weer tijdens een doopdienst deze gewraakte passage uit het formulier wordt voorgelezen, is het te hopen dat gemeenteleden hun kerkenraad daarop eens gaan aanspreken. Ook is het niet verkeerd als het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond gewezen wordt op de grote theologische implicaties van een steeds herhalen van de woorden die mensen stijven in de vervangingsgedachte. Laten velen er bij hen naar informeren of er wel de bereidheid is de waarheid aangaande de blijvende positie van Israël in het heilsplan van God te verbreiden en te verdedigen.