Klik voor ware grootteDe sjofar uit Duitsland (1775) met een inscriptie aan beide zijden: “Blaas op de bazuin bij nieuwe maan, bij volle maan, op onze feestdag. Want dit is verordening in Israël, een bepaling van de God van Jakob.” (Psalm 81:5) Foto's: Bible Lands Museum, Jerusalem

Klik voor ware grootteMarmeren plaat uit een synagoge met de afbeelding van een menora, sjofar, loelav en etrog uit Ashkelon uit de Byzantijnse tijd (4e-7e eeuw)

Klik voor ware groottePagina uit een manuscript uit Noord-Italië (ca 1460-1480) met een sjofar blazer. (Gift van James A. de Rothschild, te leen van het Israël Museum).

Klik voor ware grootteDe sjofar die behoorde tot Israel Mizrachi, die vermoord werd in het Buchenwald concentratiekamp gedurende de Holocaust.

Klik voor ware grootteYitzhak (Zaki) Hillel blaast op de sjofar om de komst van de sabbat aan te komdigen in de wijk Nahlaot in Jeruzalem in de jaren vijftig van de vorige eeuw. (Foto: Yitzhak Saad (z”l) Dudi Saad Collectie)

Klik voor ware grootteDr. Filip Vukosavović, de curator van de tentoonstelling. Foto: A. Muller

JERUZALEM - De sjofar was een getuige van de Joodse geschiedenis. Dat wil zeggen: het instrument was aanwezig bij vele belangrijke gebeurtenissen in de afgelopen 3000 jaar. Nergens is dat zo goed te zien als in het Bijbellandenmuseum in Jeruzalem, dat een tentoonstelling heeft geopend over  ‘Het geluid van de sjofar’.

“De sjofar is het meest genegeerde symbool”, zegt dr. Filip Vukosavović, de curator van de tentoonstelling. “We spraken altijd over de menora of davidster. Aan de sjofar werd nooit eerder een tentoonstelling gewijd. Toch speelt de sjofar een belangrijke rol in de Joodse geschiedenis. Hij vormde een integraal deel bij allerlei gebeurtenissen in allerlei perioden.”

140 dieren

In het eerste deel van de expositie kan de bezoeker zien wat een sjofar is. Het instrument kan gemaakt worden van circa 140 dieren, waaronder geiten, antilopen, gazellen en bizons. Het dier moet kosjer zijn en een hoorn hebben waarvan een sjofar gemaakt kan worden. De joodse traditie verbiedt het gebruik van de hoorn van een stier, vanwege de aanbidding van het gouden kalf. In de praktijk echter wordt de sjofar vaak van een ram gemaakt.

We zien dat de hoorn uit een binnengedeelte en een buitengedeelte bestaat. Van het buitengedeelte wordt de sjofar gemaakt. De sjofarmaker maakt de hoorn zacht, zet hem indien gewenst in een andere  stand en boort een gat in de uiterste punt.

In Israël houden drie families zich bezig met de productie van de sjofar.  De Bar-Sheshet familie verliet in 1492 Spanje en vestigde zich in Marokko. In 1947 kwam de familie naar het Land Israël. Abraham Ribak in Tel Aviv leerde het vak van zijn neef rabbi Yakov Rossman uit Polen, die in 1927 besloot om naar Palestina te emigreren. Shimon Kinan op de Golan hoogvlakte begon in 1980 met de verwaardiging. Hij leerde het vak zelfstandig.

Jubeljaar

De meeste mensen denken dat de sjofar alleen gebruikt werd tijdens Grote Verzoendag en Rosh Hasjana, zegt Vukosavović. De werkelijkheid is volkomen anders. In het Oude Testament noemt de sjofar 72 maal. “Slechts een keer geeft God de opdracht op de sjofar te blazen. Dat is tijdens het jubeljaar, dat eens in de 50 jaar plaatsvond. Met Rosh Hashanah moesten ze ergens op blazen. Het zegt niet waar ze op moesten blazen. Het kan zijn dat ze een trompet gebruikten.”

Vukosavović vertelt dat de sjofar in de Bijbel vooral een seculiere functie had. “Nu horen we sirenes over het hele land als er een vijandelijke vliegtuig of raket in aantocht is. Vroeger bliezen de Israëlieten op de sjofar om te waarschuwen dat de Babyloniërs of Assyriërs naderden. De sjofar werd ook gebruikt als een koning werd gekroond, toen de ark des verbonds in Jeruzalem arriveerde, of als ergens een oordeel werd geveld.”

Het gebruik van de hoorn als blaasinstrument was overigens niet uniek voor het judaïsme. Volgens oude schrijvers werd de sjofar ook gebruikt foor herders. De talmoed meld dat ook afgodendienaars het instrument hanteerden.

Menora

In het tweede gedeelte van de tentoonstelling zien we hoe de sjofar werd gebruikt in de Joodse geschiedenis. Het instrument werd afgebeeld op allerlei stenen die dienden als versieringen, op mozaïeken en fresco’s, glasplaten, olielampen en grafstenen in het Land Israël en daar omheen. De sjofar verscheen niet alleen. Op de afbeeldingen staat de menora in het midden, de sjofar aan de ene kant en de lulav of etrog aan de andere.

Vanwaar opeens deze symbolen? Vukosavović: “Waarschijnlijk had dit te maken met de verwoesting van de tempel. Vele Joden waren verstrooid over een groot gebied. Het kostte enige tijd om daar aan te wennen. Ze begonnen weer op hun joodse identiteit te letten. Ongeveer honderd of honderdvijftig jaar na de verwoesting van de tempel, dachten ze er weer aan samen een nieuwe tempel te bouwen en een Joodse staat op te richten. Ze gebruikten dit symbool om ermee te zeggen: We zijn er nog en we kijken uit naar een tijd om het land en de tempel weer op te bouwen.”

Haggadot

We zien de Mantova Haggadah uit 1560, met een afbeelding van de profeet Elia die op de sjofar blaast om de komst van de messias aan te kondigen, die op een ezel zit. Dit naar aanleiding van Maleachi 4:5: “Zie, Ik zend tot u de profeet Elia, voordat de dag van de Heere komt, die grote en ontzagwekkende dag.” (Herziene Statenvertaling).

De sjofarot in het museum die te zien zijn, zijn niet oud. Hij bestaat namelijk uit organisch materiaal dat vergaat. Het museum toont wel een aantal sjofarot die een belangrijke rol speelden in de afgelopen eeuw.

Dat geldt bijvoorbeeld voor die van Yitzhak (‘Zaki’) Hillel, een koopman op de beroemde Machane Yehuda ‘soek’ (oosterse markt) van Jeruzalem, en de koster van de synagoge ‘Beit Yitzhak’ in de wijk Nahlaot. Elke vrijdagmiddag, na de sluiting van zijn winkel, blies Zaki op de sjofar om de komst van de sabbat aan te kondigen. In de Hebreeuwse maand Elul deed hij dat zelfs elke dag. Dat was in de tijd voor de gebeden van berouw en vergeving. Tegenwoordig kondigt op deze plek een charedi (ultra-orhodoxe chassidische) jood de komst van de sabbat aan.

Hoor HIER het verhaal van Vukosavović over Mizrachi. De sjofar is ook geliefd bij sommige christenen, zoals bij deze pelgrim op de christelijke viering van het Loofhuttenfeest.