Klik voor ware grootteDeze Joodse vrouwen overleefden de Holocaust en houden nu de massagraven bij in de omgeving, opdat men niet vergete. | Foto's: Marijke Terlouw

Van 2 tot 9 oktober reis ik met 22 andere Nederlanders en een Belg door Oekraïne onder leiding van Koen Carlier die als veldwerker betrokken is bij het project Breng de Joden Thuis. Onder leiding van een ervaren Oekraïens-Joodse gids leren we meer over het Joodse leven vóór, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

Een reis naar Oekraïne is geen standaard vakantiereis. Nee, deze reis laat zien wat nu precies het werk van Christenen voor Israël in Oekraïne inhoudt. Hoe Joden worden aangesproken om naar Israël te vertrekken. Zonder iets op te dringen. De contacten met de Joodse gemeenschap zijn daarvoor ontzettend belangrijk. Op alle vlakken.

Gisteren bezochten we enkele Holocaustoverlevenden. Ik moest dat eigenlijk eens extra overdenken. Joden die de Holocaust aan den lijve hebben meegemaakt. Deze oude mensen die wij ontmoetten, hebben als kind in de getto’s gezeten. Gewoon opgesloten in een deel van het dorp zonder voedsel of drinken. De omstandigheden waren erbarmelijk. Hier geen gaskamers, maar uitputting op alle fronten. Ziekte, geen kleding, overvolle onderkomens, en de dood die dagelijks tientallen slachtoffers eiste.

De doden werden in een massagraf gedumpt. Begraven kun je het niet noemen. En enkele van die graven bezochten we gisteren met de overlevenden. Wat er dan door je heen gaat is eigenlijk niet in woorden weer te geven. Rita bijvoorbeeld, wist dat hier haar moeder lag. Daar onder de aarde waar wij overheen wandelden. Hier lagen honderden kinderen, die niets anders van het leven hadden gezien dan ellende, en uiteindelijk de dood.

Maar Rita was ook ontzettend dankbaar dat wij uit Nederland naar deze plek kwamen, dit enorme massagraf. Samen met nog enkele andere hoogbejaarde Holocaustoverlevenden onderhoudt zij deze plekken in het bos. Er staat een hek omheen en enkele keren per jaar gaan ze hier naartoe. De verschrikkingen die zijn gebeurd, vinden ze te belangrijk. Ze mogen niet vergeten worden, ze willen er elke keer weer over vertellen. Opdat we niet vergeten.

Maar wat als deze laatste overlevenden overlijden? Wie zorgt er dan voor de herinnering aan het verleden? Wie wijst ons erop dat er ooit een Holocaust plaatvond? Dat Gods volk met uitroeiing werd bedreigd? Dat het leven van deze mensen voor geen waarde werd geacht?

Klik voor ware grootteEen van de overlevenden die we ontmoetten, Rita, vroeg ons of we over het graf wilden wandelen om de doden te herdenken.

Precies dat is een van de redenen om deze reis naar Oekraïne te maken. Om uit eerste hand te kunnen horen waar wij als mensen faalden. Om te beseffen hoe belangrijk het is om het Joodse volk te steunen, hoe dan ook. Met voedselpakketten, met ons luisterend oor, gebed, met hulp bij de alija, integratie, of wat dan ook. Voor deze mensen was onze aanwezigheid daar op dat massagraf een lichtpuntje. Een teken van hoop dat er in de toekomst, wanneer zij er niet meer zijn, mensen zullen zijn die anderen herinneren aan deze afschuwelijke periode, deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis.