fbpx
  • Israëlnieuws via Whatsapp

  • Nieuws

    De reformatie: een keer ten goede

    17 december 2012
    Oude postkaart uit Jeruzalem met een impressie van de Klaagmuur.

    Oude postkaart uit Jeruzalem met een impressie van de Klaagmuur.

    Dankzij de reformatie, begin zestiende eeuw, werd het eeuwenoude monopolie van Rome op Bijbelgebruik en schriftuitleg doorbroken. Rome leerde dat de kerk de plaats van Israël had ingenomen en de Bijbel mocht niet door de gelovigen zelf bestudeerd worden. Afwijken van de Roomse leer maakte je tot een ketter. De reformatie doorbrak dit.

    Luther vertaalde de Bijbel in het Duits en haalde het evangelie van redding door genade alleen na eeuwen weer onder het stof vandaan. En misschien nog wel het belangrijkste: iedere gelovige mocht de Bijbel voortaan zelfstandig in de eigen taal lezen en bestuderen. Op de iets langere termijn zou de reformatie ook in het lot van de Joden eindelijk een keer ten goede brengen.

    Door Jeroen Bol
    Ingrijpende veranderingen konden niet uitblijven nu de Bijbel voor het eerst sinds eeuwen voor iedereen toegankelijk werd. Een van die gevolgen was een enorme nieuwe belangstelling voor het Oude Testament. Dit ging gepaard met een grondige studie van het Hebreeuws. In de loop van de zestiende eeuw werden in toenemende mate ook Joodse geleerden geraadpleegd en belangrijke Joodse geschriften als de Talmoed en de Misjna bestudeerd. Protestante theologen stortten zich na verloop van tijd steeds meer op de studie van allerlei Joodse geschriften.

    De gevolgen van deze revolutionaire nieuwe ontwikkelingen konden dan ook niet uitblijven. Terwijl Calvijn nog leerde dat Israël in Romeinen 11 op de kerk, sloeg, was het zijn opvolger Beza die rond 1565 voor het eerst leerde dat Paulus met Israël in Romeinen 11 het Joodse volk bedoelde. Dit was een belangrijk keerpunt in de uitleg van de Schrift. Onder druk van de nieuwe ontwikkelingen begon de eeuwenlang onbetwiste massieve vervangingsleer haarscheurtjes te vertonen.

    Engeland
    Engeland zou een bijzondere rol gaan spelen. Al voor Beza waren rond 1547 twee belangrijke theologen van het vasteland in Engeland neergestreken, Peter Martyr en Martin Bucer. Deze invloedrijke protestante theologen doceerden aan de universiteiten van Cambridge en Oxford. Op grond van met name Romeinen 11 leerden zij een toekomstige massale bekering van de Joden. Niet verwonderlijk wanneer je tot de conclusie bent gekomen dat Israël Israël is en niet de kerk. Romeinen 11 leert immers dat heel Israël behouden zal worden.

    De eerste christelijk stemmen voor een Joodse natie
    Geleidelijk aan ontstond onder steeds meer Engelse theologen en predikanten een meer positieve, welwillende houding ten opzichte van de Joden. De afkeer en minachting die in de middeleeuwen zo gangbaar waren geweest, begonnen nu plaats maken voor sympathie en zelfs bewondering. Vooral de puriteinse predikanten en theologen stonden erg open voor deze nieuwe kijk op de Joden. Heel belangrijk in dit alles is ook de nieuwe manier van schriftuitleg geweest die in de Engelse reformatie opgang deed. In de middeleeuwen was het altijd gebruikelijk geweest om heel grote delen van het Oude Testament allegorisch, symbolisch te verklaren.

    Dat moest wel als je leerde dat de kerk nu de plaats van Israël heeft ingenomen terwijl het Oude Testament nagenoeg helemaal over Israël handelt. Dan kom je met een letterlijke uitleg in de problemen en moet je allerlei Bijbelgedeelten een symbolische, allegorische draai geven om het op de kerk te kunnen betrekken. Dat gaf vaak behoorlijk gekunstelde schriftuitleg en daarvan werd in deze tijd steeds meer afstand genomen. Voor het eerst sinds eeuwen werd het Oude Testament regelmatig letterlijk uitgelegd en zo kwam Israël als zelfstandig verbondsvolk steeds meer op de puriteinse radar. Met deze meer letterlijke manier van de Schrift lezen kon het niet uitblijven of er zouden theologen komen die op grond van de oudtestamentische profetieën zouden gaan leren dat de Joden terug zullen keren naar hun eigen land.

    Francis Kett
    Een van de eersten die dat inderdaad deed was Francis Kett. Daar was moed voor nodig om met zoiets voor die tijd voor de dag te komen. Het ging immers lijnrecht in tegen wat de kerk eeuwenlang had geleerd. Kett, die in Cambridge had gestudeerd, publiceerde in 1585 een boek waarin hij terloops een opmerking neerschreef over ‘de idee van een terugkeer van de Joodse natie naar Palestina’. Ondanks dat Engeland toen al als protestante natie te boek stond werd dit door de kerkelijke autoriteiten als gevaarlijke ketterij bestempeld. Francis Kett belandde voor deze overtuiging (die hij nota bene op de Schrift zelf baseerde) op 14 januari 1589 op de brandstapel. Dat kon dus nog in het protestante Engeland van die tijd.

    Francis Kett stierf als martelaar voor zijn overtuiging dat de Jodel zouden terugkeren hun eigen land. Maar de mond van de Schrift kon niet gesnoerd worden. Na Kett volgden er al snel meer die hetzelfde leerden en die dat gelukkig niet meer met hun leven hoefden te bekopen. Grote namen uit die tijd (rond 1600) waren de puriteinse theologen Thomas Brightman en Hugh Broughton. Broughton was een groot geleerde op het gebied van het Hebreeuws en de geschriften van de rabbijnen. Hij was de eerste Engelsman die het plan opvatte om als zendeling onder de Joden in het Nabije Oosten te gaan werken. Hij stond ook in nauw contact met rabbijn Abraham Ruben van Constantinopel.

    Henry Finch en Lord Balfour: het licht ontstoken
    Een andere belangrijke figuur in die tijd was de invloedrijke Henry Finch. Finch stond in dienst van de koning als juridisch adviseur en maakte deel uit van het Engelse parlement. Hij was een van de meest vooraanstaande juristen in Engeland. Zijn op de Schrift gebaseerde overtuiging dat het Joodse volk terug zou keren naar zijn eigen land stak hij niet onder stoelen of banken. Hij was een zeer invloedrijk man in Engeland en wordt wel gezien als de eerste christenzionist. Na de publicatie van een boek waarin hij onomwonden schreef over de deze dingen schreef, werd hij samen met zijn uitgever op last van de koning gearresteerd. In zijn boek wendde Finch zich ook rechtstreeks tot de Joden in de diaspora. “God wil u weer u uit al de plaatsen waarheen u verstrooid bent, uit het Oosten, het Westen, Noorden en Zuiden, thuis brengen”.

    Finch was een man van gebed en bad dagelijks voor het welzijn van het Joodse volk. De Engelse koning was met name zeer ontstemd over Finch’ voorspelling dat er een tijd zou komen dat het Joodse rijk hersteld zou zijn en dat alle andere rijken op aarde er ondergeschikt aan zouden zijn. Christus zou vanuit Sion als Messias-koning heersen over alle koninkrijken van de wereld. Dus ook over Engeland. Die gedachte was onverteerbaar voor koning James de Eerste. Finch belandde niet als Kett op de brandstapel maar ook hij zou een grote prijs betalen voor zijn overtuiging en voor zijn liefde voor het Joodse volk. Omwille van zijn overtuiging werd hij zo zwaar vervolgd dat hij zowel zijn bezittingen, zijn goede naam als zijn gezondheid verloor. Hij werd door de koning uit zijn ambt gezet en zijn bezittingen werden hem op last van de koning ontnomen.

    Berooid stierf Finch een paar jaar later. Maar intussen was er in Engeland door de puriteinen wel een licht ontstoken dat de eeuwen daarna steeds helderder zou gaan schijnen. Licht op het profetisch Woord aangaande Israël en liefde voor het Joodse volk. Engeland was de broedplaats geworden van een heel nieuw denken over Israël. Deze beweging zou drie eeuwen later de Engelse staatsman Lord Balfour voortbrengen.

    Hij had de liefde voor het Joodse volk en het Oude Testament thuis met de paplepel ingegoten gekregen. Aan hem danken we de Balfourverklaring die de politieke basis legde voor de uiteindelijke stichting van de staat Israël in 1948. Wat die eerste puriteinen begin 1600 louter en alleen op grond van de Schrift en hun geloof in die Schrift voorzegden was nu een feit geworden. De Joden keerden na 1900 jaar als natie terug naar hun eigen land.

    » Voor wie zich verder in dit onderwerp wil verdiepen een aantal (Engelstalige)boeksuggesties: The Origins of Christian Zionism ; Lord Shaftesbury and Evangelical Support for a Jewish Homeland, Donald M. Lewis, 2010 The Politics of Christian Zionism 1891-1948, Paul C. Merkley, 1998 For Zion’s Sake ; Christian Zionism and the Role of John Nelson Darby, Paul Richard Wilkinson, 2007