fbpx
  • Israëlnieuws via Whatsapp

  • Nieuws

    Dode Zeerollen in Nederland

    9 juli 2013
    Wadi Qumran, aan de noordwestelijke zijde van de Dode Zee. In de spelonken en grotten van dit onherbergzame terrein werden vanaf 1947 de Dode Zeerollen gevonden. | Foto: Otto Friedrich

    Wadi Qumran, aan de noordwestelijke zijde van de Dode Zee. In de spelonken en grotten van dit onherbergzame terrein werden vanaf 1947 de Dode Zeerollen gevonden. | Foto: Otto Friedrich

    Met de tentoonstelling van de Dode Zeerollen in het Drents Museum gaat een droom van prof. Mladen Popović in vervulling. Toen hij in 2007 aantrad als directeur van het Qumran Instituut in Groningen was het een van zijn grote wensen om een breed publiek in Nederland met de Dode Zeerollen kennis te laten maken. Dat past ook helemaal in het beleid van het Qumran Instituut om niet alleen specialistisch wetenschappelijk onderzoek naar de teksten die bij de Dode Zee gevonden zijn te doen, maar dat onderzoek ook toegankelijk te maken voor een breed publiek. Na vijf jaar diplomatieke en organisatorische inspanningen is het zo ver.

    Dat dit in het jaar is dat de staat Israël zijn 65-jarig bestaan viert is ‘toevallig’, zegt Popović desgevraagd. “Maar wat is toeval?” Bekend is het verhaal dat de Joodse archeoloog Eliëzer Sukenik op 29 november 1947 in zijn werkkamer in Jeruzalem de rol aan het bestuderen was die hij kort daarvoor in handen had gekregen. Toen hij tot de ontdekking kwam wat voor schat hij in handen had hoorde hij intussen via de radio dat de Verenigde Naties het verdelingsplan voor Palestina hadden aangenomen en daarmee de weg baanden voor de stichting van de staat Israël. Zeker is dat Sukenik er in die periode mee bezig was. Maar pas achteraf is daar de datum 29 november aan gekoppeld.

    ‘Bekend is het verhaal dat de Joodse archeoloog Eliëzer Sukenik op 29 november 1947 in zijn werkkamer in Jeruzalem de rol aan het bestuderen was die hij kort daarvoor in handen had gekregen. Toen hij tot de ontdekking kwam wat voor schat hij in handen had hoorde hij intussen via de radio dat de Verenigde Naties het verdelingsplan voor Palestina hadden aangenomen en daarmee de weg baanden voor de stichting van de staat Israël.’

    De wereld van de Dode Zeerollen
    De tentoonstelling is de eerste in Nederland die volledig gewijd is aan de Dode Zeerollen en waar ook de echte rollen te zien zijn. Dat is zelfs uniek voor Europa. Overigens zijn er maar een stuk of twaalf min of meer complete rollen gevonden en verder talloze grotere en kleinere stukjes perkament en papyrus. De expositie vertelt zo compleet mogelijk het verhaal van de Dode Zeerollen, van de legendarische vondst van de eerste manuscripten in 1947 tot de meest recente publicaties en ontwikkelingen in het onderzoek naar de teksten.

    Maar ook inhoudelijk: waar gaan de teksten over? Wie heeft ze geschreven? Hoe zijn ze daar in de woestijn terecht gekomen? Aan de hand van zo’n vijfhonderd voorwerpen uit het oude Judea die bij opgravingen gevonden zijn geeft de expositie een beeld van de wereld waarin de teksten tot stand kwamen en verzameld en overgeschreven werden. Popović noemt dit de “levende wereld” van de rollen, de periode van de tweede tempel in Jeruzalem, tussen 200 v.Chr. en 70 n.Chr.

    Hoe zag die wereld eruit? Judea was een agrarische samenleving die bestond uit boeren en handwerkslieden. Maar er was ook een intellectuele elite waar bijvoorbeeld de eerste-eeuwse Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus toe behoorde. Jeruzalem was, zeker qua omvang, niet meer dan een provinciehoofdstad en was vooral belangrijk vanwege de tempel. Wel was daar de cultuur en de geletterdheid geconcentreerd.

    Ook de schrijvers van de rollen waren in een bepaald opzicht intellectuelen, die op een hoog niveau bezig waren met de tradities. Zij leverden de teksten van de Bijbel over, maar interpreteerden die ook en schreven nieuwe teksten. Een boer op het platteland zal daar niet de tijd voor hebben gehad.

    Tweeduizend jaar in duisternis gehuld
    Popović vertelt ook over de ‘dode wereld’ van de rollen. Daarbij gaat het om de vraag waarom en wanneer de rollen zijn verstopt in grotten. De meest waarschijnlijke verklaring is dat het te maken heeft gehad met de Joodse opstand tegen Rome (66-73 n.Chr.), die uiteindelijk resulteerde in de verwoesting van de tempel in Jeruzalem. Daar gaat een groot deel van de expositie over. Bijna tweeduizend jaar zijn de rollen in duisternis gehuld, totdat in 1947 het licht er weer op valt, als een bedoeïen bij het hoeden van zijn kudde een paar rollen vindt.

    Qumran was een nederzetting in de woestijn van Juda, ten noordwesten van de Dode Zee. Wat voor soort gemeenschap leefde daar? Daarover zijn in de loop van de tijd verschillende theorieën bedacht. Sommige geleerden baseren zich bijna alleen op archeologisch onderzoek van de plaats zelf, anderen alleen op de teksten die er gevonden zijn. Een van de bekendste teksten wordt aangeduid als de Gemeenschapsregel. Op grond daarvan is al vroeg gesteld dat er in Qumran een soort kloostergemeenschap leefde die zich afgezonderd had van de rest van de bevolking van Judea, en met name Jeruzalem.

    Een tijd lang werd deze gemeenschap geassocieerd met de Essenen, die door de Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus genoemd worden. Deze visie wordt niet meer algemeen gedeeld. Het is duidelijk dat de gemeenschap echt niet zo geïsoleerd heeft geleefd, maar anderzijds toch heel eigen kenmerken had.

    De Dode Zeerollen zijn niet alleen door de mensen van Qumran geschreven. Maar de schrijvers hebben toch een of andere link met Qumran gehad. In de tijd van de Joodse opstand, maar ook in andere periodes, hebben mensen hun toevlucht gezocht in het onherbergzame gebied rond de Dode Zee. Daar zijn talloze sporen, inclusief teksten, van terug te vinden.

    Stap naar het heden
    In een soort laboratoriumopstelling worden vervolgens allerlei feiten en weetjes over de rollen verteld: welke materialen er gebruikt zijn, wat voor soort inkt, hoe de rollen geconserveerd worden. De bezoeker wordt meegenomen in het wetenschappelijke debat over de interpretatie van de gegevens. Van bepaalde voorwerpen bijvoorbeeld is het onduidelijk waar het om gaat. Dan worden de verschillende ideeën daarover beschreven, met de argumenten voor en tegen, en kan de bezoeker ook zelf suggesties aandragen.

    De tentoonstelling eindigt met de drie ‘Abrahamitische religies’: Jodendom, christendom en islam, omdat de rollen als het ware een “knooppunt in de evolutie van religieuze teksten” vormen. Ze werpen licht op hoe de Bijbel als boek tot stand is gekomen, omdat ze een schakel vormen in de overlevering van de heilige teksten. Zo maakt de tentoonstelling de stap naar het heden.

    Openbaring van een veelvormig Jodendom
    Wat is het belang van de rollen? De teksten van de Dode Zee hebben onze kennis van het Jodendom van die tijd op zijn kop gezet. Het traditionele beeld was dat de godsdienst van het Oude Testament was verzand in star wetticisme. De rollen getuigen juist van een enorme dynamiek en creativiteit.

    Er zijn teksten gevonden waarvan we nooit hadden kunnen dromen. En dan gaat het niet alleen om uitleg en overlevering van de Bijbel, maar ook om poëzie, liturgische teksten, gebeden, mystieke teksten zelfs al, bijvoorbeeld de liederen over het Sjabbatsoffer. Bovendien zijn er ook magische teksten, teksten over bezwering van demonen, over astrologie. En wat we nooit verwacht hadden, ook teksten op het gebied van de fysiognomie (de gelaatskunde).

    ‘De teksten van de Dode Zee hebben onze kennis van het Jodendom van die tijd op zijn kop gezet. Het traditionele beeld was dat de godsdienst van het Oude Testament was verzand in star wetticisme. De rollen getuigen juist van een enorme dynamiek en creativiteit. Er zijn teksten gevonden waarvan we nooit hadden kunnen dromen. En dan gaat het niet alleen om uitleg en overlevering van de Bijbel, maar ook om poëzie, liturgische teksten, gebeden, mystieke teksten en ook magische teksten over bezwering van demonen, over astrologie.‘

    En sommige teksten hebben ons ook duidelijk de Joodse wortels van het christendom laten zien: de verwachting van de Messias, het spreken over het einde der tijden. Er was niet één idee van de Messias, er waren verschillende verwachtingen. Bijvoorbeeld van een priesterlijke en een koninklijke Messias op grond van bijvoorbeeld Zacharia 4.

    De tentoonstelling laat zien hoe een bepaald spreken over de Messias dat we uit het Nieuwe Testament kennen, al een of twee eeuwen eerder in het Jodendom voorhanden was. De Dode Zeerollen openbaren de veelvormigheid van het Jodendom.

    Het vroege christendom is een van de vele stromingen binnen het Jodendom van die tijd geweest. In de teksten vinden we ook discussies die later ook nog in de rabbijnse literatuur terugkomen. Het is enorm belangrijk om die diversiteit aan groepen en stromingen in te zien, die toch allemaal teruggrijpen op het Oude Testament. Jezus zelf wordt trouwens in de Dode Zeerollen niet genoemd.

    Verreweg de meeste teksten zijn (veel) ouder dan de eerste eeuw. Hoewel het niet uit te sluiten valt dat iemand als Johannes de Doper wel enkele van deze mensen gekend heeft.

    In de Dode Zeerollen hebben we direct toegang tot hoe een Joodse groepering zichzelf wil presenteren, en ze we hen niet door de ogen van iemand anders. De Dode Zeerollen, Flavius Josephus, het Nieuwe Testament, het zijn allemaal puzzelstukjes die ons iets laten zien van de werkelijkheid van toen.

    De expositie De Dode Zeerollen is vanaf vandaag tot 5 januari 2014 te zien in het Drents Museum. Het museum is open van dinsdag tot en met zaterdag van 11.00 tot 17.00 uur. Entree voor volwassenen bedraagt 12 euro. Kinderen en jeugd tot 18 jaar gratis entree.

    Het Qumran Instituut in Groningen

    Hoe komt Groningen aan een Qumran Instituut? De rollen die vanaf 1947 gevonden werden, werden zoveel mogelijk verzameld en bewaard in het toenmalige Palestine Archaelogical Museum (het tegenwoordige Rockefellermuseum). Daar kwamen ze onder de hoede van een team van wetenschappers onder leiding van Roland de Vaux van de École Biblique.

    Het ging niet alleen om min of meer complete rollen, maar ook om duizenden fragmenten, sommige niet meer dan een snipper. Al snel bleek wat een gigantisch werk het zou worden om uit al die fragmenten de teksten te reconstrueren en te onderzoeken. Internationaal gaven ook diverse instituten blijk van hun belangstelling. Men besloot om de teksten en tekstfragmenten in Jeruzalem te houden, maar de publicatierechten te verkopen aan wetenschappers over heel de wereld. Dat betekent dat wetenschappers facsimile’s konden krijgen van fragmenten en het recht kregen om de teksten te publiceren.

    Twee Nederlandse Bijbelwetenschappers, prof. Adam S. van der Woude (hoogleraar Oude Testament aan de Rijksuniversiteit Groningen) en prof. J.P.M. van der Ploeg (Nijmegen) raakten betrokken bij het onderzoek. Het was vooral Van der Woude die het fundamentele belang op de lange termijn inzag van het onderzoek naar de Dode Zeerollen. Met steun van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen verwierf hij de publicatierechten van het meeste materiaal uit grot 11 en richtte hij in 1961 het Qumran Instituut op. Prof. van der Woude werd later opgevolgd door prof. Florentino García Martínez. Sinds 2007 is prof. Mladen Popović directeur van het instituut.

    Recent is al het materiaal waar al die wetenschappers wereldwijd jaren aan hebben gewerkt beschikbaar gekomen.Nu begint in zekere zin het eigenlijke werk pas: al die deelonderzoeken integreren en het materiaal plaatsen, niet alleen in de Joodse wereld van toen, maar ook breder in de oude wereld: de Grieks-Romeinse en de Babylonische cultuur.

    In de loop van de jaren heeft het Qumran Instituut al een belangrijke bijdrage geleverd aan de kennis en de toegankelijkheid van de Dode Zeerollen, door bijvoorbeeld een Nederlandse vertaling uit te brengen van alle tot nu toe gepubliceerde teksten, voorzien van een inleiding waarin de actuele stand van het onderzoek beschreven wordt. De nieuwste editie van deze vertaling is eind juni verschenen onder de titel De rollen van de Dode Zee.