• Israëlnieuws via Whatsapp

  • Nieuws

    Het verhaal dat we vertellen …

    3 september 2018

    In de Thoralezing van afgelopen Sjabbat 1 september 2018 (Ki Tavo, 5778), vinden we de sleutel tot het feit dat de Joodse identiteit de sterkste is die de wereld ooit gekend heeft.

    Uitgangspunt: Jeruzalem zo’n twintig eeuwen geleden.
    De gelegenheid: Het brengen van de eerste landopbrengst naar de Tempel.
    Hier volgt de scene zoals de Mishnah die beschrijft:

    Door heel Israël heen zouden dorpelingen zich verzamelen in een van de 24 regionale centra waar zij het dichtst bij woonden. Daar zouden zij ’s nachts in de open lucht slapen. De volgende morgen zou de leider het volk toespreken met woorden uit het boek Jeremia (31:6b): “Sta op, laten wij opgaan naar Sion, naar (het huis van) de HEERE, onze God.”

    Zij die dichtbij Jeruzalem woonden, hadden verse vijgen en druiven meegebracht. Degenen die verder weg woonden, gedroogde vijgen en rozijnen. Een rund liep voor hen uit, de horens met goud bedekt en een krans van olijfbladeren om de hals.

    “Wat het Bijbelse verhaal uniek maakte, was de focus op verlossing. Als we met God samenwerken, kunnen we de wereld veranderen. Dit verhaal is ons erfgoed als Joden, en onze bijdrage aan de morele horizon van de mensheid.”

    Iemand begon op een fluit te spelen. Wanneer zij Jeruzalem naderden, zou een boodschapper vooruit gestuurd worden om hun aankomst aan te kondigen, terwijl hun eerste landopbrengsten zo mooi mogelijk ten toon waren gesteld. Bestuurders en beambten van de stad zouden hen komen begroeten en de handwerkslieden zouden met hun werk stoppen en zeggen: “Onze broeders uit die en die plaats, wees in vrede welkom!”

    Onder fluitspel zou de processie de Tempelberg bereiken. Daar zou ieder zijn mand met vruchten op de schouder zetten – de Mishnah zegt dat zelfs koning Agrippa dit zou doen – en de mand dragen tot in de voorhof van de Tempel. De Levieten begonnen dan Psalm 30:2 te zingen: “Ik zal U roemen, HEERE, want U hebt mij opgetrokken en mijn vijanden over mij niet verblijd.”

    Het gezicht van al die groepen die op de Tempelberg uit alle delen van Israël samenkwamen, moet een levendige en onvergetelijke aanblik zijn geweest. Echter het belangrijkste deel van de ceremonie moest nog komen. Met de manden nog op hun schouders, zouden de aangekomenen zeggen tegen de priester: “Ik verklaar heden voor de HEERE, uw God, dat ik gekomen ben in het land dat de HEERE onze vaderen gezworen heeft ons te geven.” (Deuteronomium 26:3)

    Ieder hield zijn mand bij de rand vast. Vervolgens legde de priester zijn hand onder de mand en zou die ceremonieel heen en weer bewegen. De brenger van de vruchten zei dan de volgende passage op die uit de parasja Ki Tavo komt:

    “Mijn vader was een verloren Syriër. Hij trok naar Egypte en verbleef daar als vreemdeling met weinig mensen, maar hij werd daar tot een groot, machtig en talrijk volk. Maar de Egyptenaren deden ons kwaad, onderdrukten ons en gaven ons harde slavenarbeid te verrichten. Toen riepen wij tot de HEERE, de God van onze vaderen; en de HEERE verhoorde onze stem en Hij zag onze ellende, onze moeite en onze onderdrukking. En de HEERE leidde ons uit Egypte, met een sterke hand, met een uitgestrekte arm, met grote ontzagwekkende daden, met tekenen en met wonderen. En Hij bracht ons naar deze plaats en gaf ons dit land, een land dat overvloeit van melk en honing. En nu, zie, ik heb de eerstelingen van de vruchten van het land dat U, HEERE, mij gegeven hebt, gebracht…” (Deuteronomium 26:5-10)

    Deze passage is voor ons bekend omdat we een gedeelte ervan uitleggen – de eerste vier verzen – in de Hagada tijdens de Sederviering. Maar dit was niet zomaar een ritueel, zoals Yosef Hayim Yerushalmi uitlegde in zijn boek Zakhor, Jewish History and Memory.
    Het stelde een van de meest revolutionaire Joodse bijdragen aan de wereldbeschaving in.

    Wat origineel was dat het niet ging om de ‘bewieroking’ van de eerste vruchten. Veel culturen hebben zulke ceremonies. Wat uniek was aan het ritueel van onze parasja en het Bijbelse wereldbeeld waaraan het ontleend is, is dat onze voorouders eerder God in de geschiedenis zagen dan in de natuur. Wat mensen gewoonlijk zouden vereren bij het brengen van de eerste vruchten van het land, zou de natuur zelf zijn: de seizoenen, de bodem, de regen, de vruchtbaarheid van de aarde en wat wel genoemd wordt ‘de kracht die door de groene ontsteker de bloem te voorschijn laat komen.’ (Dylan Thomas)

    De Bijbelse ceremonie van de eerste landopbrengst is totaal iets anders. Het gaat niet over de natuur, maar over de vormgeving van geschiedenis, de geboorte van Israël als volk, en de verlossende kracht van God die onze voorouders bevrijdde uit de slavernij.
    Dit is het wat nieuw is aan deze wereldbeschouwing (volgens Yerushalmi):

    1) Joden waren de eersten die God in de geschiedenis zagen.

    2) Zij waren de eersten die geschiedenis zelf zagen als een uitgebreid verhaal met een overkoepelend thema. Aan deze visie werd vastgehouden voor het geheel van het Bijbelse tijdperk aangezien de gebeurtenissen van duizenden jaren verklaard werden door de profeten en vastgelegd door Bijbelse geschiedkundigen.

    3) Het thema van de Bijbelse geschiedenis is verlossing. Het begint met lijden, heeft een uitgebreid middenstuk over het interactieve drama tussen God en het volk, en het eindigt met thuiskomen en zegen.

    4) Men moet het verhaal zich eigen maken: dit is de overgang van geschiedenis naar herinnering. Hier ging het om bij het uitspreken van de woorden tijdens het brengen van de eerste vruchten. Zij die deze woorden zeiden terwijl ze in de Tempel stonden, verklaarden: dit is mijn verhaal. Ik en mijn familie maken er deel vanuit door deze vruchten van dit land hier te brengen.

    5) Het meest belangrijke: het verhaal was de grondslag van hun identiteit. Dat is inderdaad het verschil tussen geschiedenis en herinnering. Geschiedenis is een antwoord op de vraag “Wat gebeurde er?” Herinnering is een antwoord op de vraag “Wie ben ik?” Wanneer bij de ziekte Alzheimer je het geheugen kwijtraakt, verlies je je identiteit. Hetzelfde geldt voor een volk als geheel. Wanneer we het verhaal van het verleden van ons volk vertellen, dan hernieuwen we onze identiteit. We hebben een context waarin we kunnen begrijpen wie we in het heden zijn en wat we moeten doen om onze identiteit de toekomst in te dragen.

    Het is moeilijk te vatten van hoe grote betekenis dit was en is. Het moderne Westen is gekenmerkt geweest door twee heel verschillende pogingen om aan identiteit te ontsnappen. De eerste poging was de 18deeeuwse Europese verlichting die focuste op wetenschap en filosofie. Beide zijn gericht op het universele. Wetenschap zoekt universele wetten en filosofie bedoelt universele gedachtenstructuren bloot te leggen.

    Identiteit gaat over groepen, over ‘ons’ en ‘hen’. Maar groepen botsen met elkaar. Daarom zocht de Verlichting naar een wereld zonder identiteiten waarin allen alleen maar menselijke wezens zijn. Mensen kunnen echter niet leven zonder identiteiten, en identiteit is nooit universeel. Het is altijd en wezenlijk, bijzonder. Wat ons tot de unieke persoon maakt die we zijn, is wat ons doet verschillen van mensen in het algemeen.
    (Om die reden zal geen enkele intellectuele discipline die naar universaliteit streeft, ooit ten volle de mening en betekenis van identiteit begrijpen.)

    “Identiteit komt weer luidruchtig terug in de samenleving. Deze keer in de vorm van ‘identiteitspolitiek’, gebaseerd op geslacht, etniciteit of seksuele oriëntatie. Als hieraan vrije loop wordt gegeven, zal dit tot meer historische rampen leiden.”

    Dit was de blinde vlek van de Verlichting. Identiteit kwam luidruchtig weer tevoorschijn in de 19de eeuw, gebaseerd op een van drie factoren: volk, ras of maatschappelijke klasse. Nationalisme leidde in de 20ste eeuw tot twee Wereldoorlogen. Racisme leidde tot de Holocaust. De klassenoorlog van het marxisme leidde uiteindelijk tot Stalin, de Goelag en de KGB.

    Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw heeft het Westen zich ingelaten met een tweede poging te ontsnappen aan identiteit. Nu niet ten gunste van universalisme, maar van individualisme: ‘identiteit’ is iets dat ieder van ons voor zichzelf schept. Maar ware identiteit ontstaat nooit op die manier. Identiteit gaat altijd over lid zijn van een groep. Identiteit is wezenlijk sociaal, net als taal.

    Nu zie je dat hetzelfde aan de hand is na de Verlichting: identiteit komt weer luidruchtig terug in de samenleving. Deze keer in de vorm van ‘identiteitspolitiek’, gebaseerd op geslacht, etniciteit of seksuele oriëntatie. Als hieraan vrije loop wordt gegeven, zal dit tot meer historische rampen leiden. Het is de belangrijkste dreiging voor liberale democratie.

    Wat in Jeruzalem gebeurde toen de mensen hun eerste vruchten brachten, was van immens groot belang. Het betekende dat zij geregeld het verhaal vertelden van wie zij waren en waarom zij dit deden. Geen enkel land en volk heeft ooit grotere betekenis gegeven aan het her-vertellen van hun collectieve verhaal dan het Joodse volk via het Jodendom. Om die reden is de Joodse identiteit de sterkste die de wereld ooit heeft gekend. De enige die twintig eeuwen overleefd heeft op geen enkele normale basis van identiteit: politieke macht, gedeeld grondgebied of een gedeelde alledaagse taal.

    [Het is duidelijk dat niet alle identiteiten gelijk zijn. Kenmerkend voor Joodse identiteit en andere die geïnspireerd zijn door de Hebreeuwse Bijbel, is wat Dan McAdams ‘het bevrijdende zelf’ noemt. (…) Het ‘bevrijdende zelf’ belichaamt het geloof dat kwade dingen overwonnen kunnen worden en dat de toewijding van de verteller de zekerheid van een betere wereld geeft.]

    Wat het Bijbelse verhaal uniek maakte, was de focus op verlossing. Als we met God samenwerken, kunnen we de wereld veranderen. Dit verhaal is ons erfgoed als Joden, en onze bijdrage aan de morele horizon van de mensheid. Hiervandaan komt de gedachte die levens-veranderend is: onze levens worden gevormd door het verhaal dat we over onszelf vertellen. Dus zorg ervoor dat het verhaal dat je vertelt er een is dat tot je diepste verlangens spreekt, en vertel het geregeld!

    Over de auteur