fbpx
  • Holocaustoverlevenden en nazaten van nazi's lopen gezamenlijk tijdens de Mars van het Leven in Berlijn.
  • Israëlnieuws via Whatsapp

  • Nieuws

    ‘Niet blijven zwijgen’

    13 november 2019

    Bij een kaarslichtwake voor de elf omgekomen Joden tijdens de schietpartij in de Levensboomsynagoge in Pittsburg, liep ook de in Duitsland geboren Claudia Kiesinger mee. Terwijl ze de omgeving in zich opnam, kon ze niets anders doen dan zichzelf afvragen: wat zou er gebeurd zijn als de Duitsers – vooral na de Kristallnacht in November 1938 – zich samen verenigd hadden in een gelijksoortig protest?

    “Kristallnacht deed de deur open voor alles wat tijdens de Holocaust gebeurde,” zei Kiesinger, de Amerikaanse coordinator voor Mars van het Leven. Mars van het Leven is een beweging van gewone mensen en werd gelanceerd onder bescherming van de Evangelische TOS Kerk in Tübingen, Duitsland.

    De organisatie reikt uit naar Holocaustoverlevenden om uiting te geven aan berouw over de misdaden van de nazi’s. Veel van de leden zijn zelf nakomelingen van nazi’s. In de Verenigde Staten staat de groep bekend als ‘Herinneringsmars’. (Het is niet verbonden aan het programma van de March of the Living, dat in 1988 van start ging.)

    “Zouden dingen anders zijn gegaan?” vertelde Kiesinger aan The Times of Israel, “als het Duitse volk de dag na Kristallnacht de straat was opgegaan en gezegd had: ‘Wij willen niet dat dit gebeurt, dit is ongehoord,’ en ertegen geprotesteerd had? Misschien dat er iets veranderd zou zijn (…).”
    “Natuurlijk is dit speculatie,” zei ze. “Maar ik realiseerde me dat het voor mij zo belangrijk is je mond open te doen en niet te blijven zwijgen – niet weg te kijken.”

    “Het zwijgen van onze voorouders zit in jou.”

    In een e-mail aan The Times of Israel zei pastor Jobst Bittner dat hij Mars van het Leven gesticht heeft omdat hij als het ware de ‘sluier van stilte’ wilde doorbreken. Een stilte waarmee nog zoveel van de Holocaustgeschiedenis in Duitsland is omhangen.

    “Tübingen is een universiteitsstad die een trainingscentrum werd voor talloze nazi-criminelen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zij waren persoonlijk verantwoordelijk voor de dood van op z’n minst 700.000 Joden,” zei hij.
    De meerderheid van de bevolking zag het gebeuren en bleef zwijgen.

    “Omdat we herkenden dat het zwijgen ten opzichte van antisemitisme en Jodenhaat vandaag dezelfde dimensie heeft als het zwijgen van onze Duitse voorouders dat de Holocaust aanmoedigde, zijn we begonnen onze kerkleden te onderwijzen om de waarheid van hun familiegeschiedenis onder ogen te zien, “ zei Bittner.

    Bittner, die ook de stichter is van de TOS Kerk (Tübingen Offensive Stadtmission), definieert de Mars van het Leven, of Marsch des Lebens zoals het in Duitsland bekend is, als volgt:
    we focussen op drie thema’s: 1) herinneren van het verleden en het geven van een stem aan Holocaustoverlevenden; 2) verzoening tussen nakomelingen van slachtoffers en daders die genezing en herstel inhoudt; 3) achter Israël staan en tegen antisemitisme strijden.

    Wat deed u in de oorlog, opa?

    Links Claudia Kiesingers grootvader in oorlogsuniform; rechts Claudia Kiesinger; zij is de coördinator voor de Mars van het Leven-beweging in Amerika.

    Kiesinger die nu 53 is, vertelde dat de stilte rond de Holocaust overal tegenwoordig was terwijl ze in Duitsland opgroeide in de jaren 1960 – 1970. Het weinige dat ze wist, leerde ze toevallig op school en van haar grootvader, een nog ‘onbekeerde’ nazi die verhalen vertelde over zijn ervaringen in het leger; de verhalen leken “één grote vermakelijke grap,” herinnerde ze zich.

    “Hij praatte gewoonlijk over Hitler als een goede man, of trok de dimensies van de Holocaust in twijfel, of hij deelde verhalen zoals over het bakken van eieren op de tanks in Afrika – dat soort dingen,“ zei Kiesinger.

    Claudia zelf maakte een geestelijk ontwaken (‘bekering’) mee dat haar leven transformeerde: ze kreeg groot verlangen meer te leren over de rol van haar eigen familie tijdens de oorlog. De reis naar die kennis voor zovelen van haar geloofsgemeenschap begon uiteindelijk met een enkele zin: “Het zwijgen van onze voorouders zit in jou.”

    “Die zin werd als het ware de springplank voor het proces van vragen stellen voor zovelen in de beweging,” zei Kiesinger.
    “Van het leren over Duitse geschiedenis – en het was vreselijk – en de wetenschap dat mijn beide grootvaders daarvan onderdeel uitmaakten, in het leger dienden, kwam de stap die mij verder leidde in al het onderzoekswerk,” zei ze.

    “We zagen dat zwijgen in onze grootvaders en van anderen uit onze groep. Ze vroegen hun grootouders die alleen maar zeiden: ‘We wisten niets,’ of: ‘We schoten alleen maar in de lucht’- waarmee ze hun eigen rol tijdens de Holocaust en de oorlog bagatelliseerden. We zagen toen in dat we moesten zeggen: ‘Hé, we moeten echt uitvinden wat werkelijk gebeurde,’” gaf Kiesinger aan.

    In haar zoektocht naar antwoorden doorzochten Kiesinger en haar collega’s Duitse gemeentelijke en militaire archieven. Ook gingen zij door het Landesarchive (Landsarchief) waarin op staatsniveau verslagen van denazificatie bewaard worden. Kiesinger zei dat ze ook het staatsarchief van Ludwigsburg doorgenomen had voor haar onderzoek. (Ludwigsburg kwam vrij ongeschonden de oorlog door.)

    Geheimen en leugens

    “Al deze mythen die in de families gegroeid waren, bleken hun daadwerkelijke betrokkenheid in de Holocaust veel vriendelijker te maken,” zei Kiesinger. Maar de informatie die de groepsleden in de archieven ontdekten, vertelde andere en vernietigende verhalen van familieleden die betrokken waren bij massale bloedbaden en lidmaatschap van de SS doodsbrigades.

    Een lid van de groep, zei Kiesinger, kwam erachter dat haar grootvader mee had geholpen met de bouw van Auschwitz. Het tragische karakter van deze ontdekkingen kunnen moeilijk te verwerken zijn, verzuchtte ze.

    “Het is absoluut verschrikkelijk om deze dingen boven tafel te halen,“ zei Kiesinger. “Mijn andere grootvader was betrokken bij de belegering van St. Petersburg, toen ze drie jaar – 871 dagen – rondom de stad lagen en erop wachtten totdat de mensen stierven. Het was schokkend de waarheid onder ogen te zien dat mijn grootvader meegedaan had met een vreselijke misdaad.”

    Zoals velen in de Mars van het Leven-beweging, heeft ze antwoorden en steun in haar geloof gezocht. “Ik moest dichter bij mijn geloof komen, naar het kruis gaan en om vergeving bidden. Het zwijgen, de rechtvaardiging en de ontkenning in mijn familie, brak me persoonlijk op. Ik weet dat ik het nooit ongedaan kan maken; ik kan het nooit goedmaken; er is niets praktisch wat ik kan doen,” zei Kiesinger.

    “Maar wat ik geleerd heb is dat we het kunnen uitspreken en dat we de slachtoffers het respect kunnen tonen dat ze verdienen. Ik kan niet verwachten dat overlevenden zullen vergeven. Het is aan hen te besluiten hoe zij willen reageren. Dat is volledig hun keus,” zei ze.

    Samen wandelen

    De eerste Mars van het Leven vond plaats in April 2007 en volgde de route van de dodenmars vanuit een van de kampen vlakbij Tübingen naar Dachau.
    “Tegen het einde van de oorlog,” zei Bittner, “was Tübingen omgeven door acht concentratiekampen, de zogeheten Operatie Woestenij, of Unternemen Wüste. De kampen waren berucht om hun onmenselijkheid en grote aantallen doden.

    “In April 1945 werden de overlevende gevangenen naar Dachau gestuurd op wrede doodsmarsen terwijl duizenden het leven lieten voor het oog van de burgerbevolking.
    Tijdens onze eerste mars in 2007 liepen Holocaustoverlevenden en nakomelingen van overlevenden gezamenlijk met de nazaten van de daders op,” zei hij.

    Sinds die tijd zijn er marsen geweest in meer dan 400 steden en 22 landen, waaronder Duitsland, Polen, Oostenrijk, Hongarije, Oekraïne, Noord-Ierland, Zwitserland, Finland, Bolivia, Paraguay, Peru, Ecuador, Colombia, de Dominicaanse Republiek, de Verenigde Staten van Amerika en Israël.
    Voor Bittner was de meest opmerkelijke mars die gehouden werd, die ter gelegenheid van Israëls 70ste verjaardag op 15 mei 2018.

    “Onze boodschap was: ‘Israël, we staan achter jullie, jullie zijn niet alleen!’ Ik herinner me dat Israëli’s op straat of op balkons naar ons zwaaiden met tranen in de ogen. Hieruit is de jaarlijkse Mars van de Naties ontstaan die elk jaar rond 15 mei zal plaats hebben,” zei Bittner.

    Dit jaar vonden marsen plaats in drie steden in Israël. Voor het aankomende voorjaarsseizoen zijn verschillende meerdere marsen gepland door heel de Joodse staat. (Tussen 12 – 17 mei 2020).

    Vergeef mij alstublieft

    Het was tijdens de mars naar Dachau dat Kiesinger haar eerste Holocaustoverlevende ontmoette. “Haar naam was Rose Price, en zij heeft een speciale plek in mijn hart,” zei Kiesinger. “Ze overleefde zes kampen, maar Dachau was het waar zij bevrijd was. Toen we in Dachau aankwamen, zei ze: ‘Geen Duitser zal voor me uit lopen.’ Dus zij was de eerste persoon die het kamp binnenkwam.”

    Holocaustoverlevende Rose Price (midden) is de eerste die de poorten van Dachau concentratiekamp nadert tijdens de eerste mars van het Leven in 2007.

    Kiesinger gaf aan dat wanneer zij vergeving vraagt aan een Holocaustoverlevende, ze niet verwacht dat ze iets terug krijgt. “Velen zeggen: ‘Het is niet jouw fout,’ en ‘Jij deed het niet.’ Veel mensen omhelzen ons. Ik denk dat het voor velen heel betekenisvol is om feitelijk een persoon te horen zeggen wat onze grootvaders nooit zeiden, dat het ons zo spijt wat hen is aangedaan. Maar het is aan hen hoe zij erop reageren,” zei ze. Gewoonlijk wordt er veel omhelsd en samen gehuild.

    “Natuurlijk is het voor velen van hen verschrikkelijk om zich te herinneren en te praten over waar ze doorheen gegaan zijn,” zei Kiesinger, “maar door te delen in persoonlijke ontmoetingen met anderen, en het zien dat we werkelijk berouw hebben, heeft iets weg van het gaan van Holocaust naar leven. Dit ervaren we, omdat deze overlevenden zo vol leven zijn.”

    ‘Ik zal niet van hun zijde wijken’

    Antisemitisme neemt weer toe in Duitsland waar nu ongeveer 150.000 Joden wonen. Volgens een Duits regeringsverslag dat in mei 2019 uitkwam, is antisemitisch geweld met 20% gestegen in 2018. Een verslag van het Kantor Centrum van de Universiteit van Tel Aviv liet zien dat in de eerste zes maanden van 2019 antisemitische misdaden met 10% was toegenomen.

    Bij een dodelijke aanslag tijdens Jom Kippoer 2019 in Halle, Duitsland, opende een neonazi het vuur even buiten een synagoge en probeerde al schietend naar binnen te komen. De schutter, geïdentificeerd als Stephan Balliet, doodde een persoon buiten de synagoge en een andere in een vlakbij gelegen kebabshop terwijl hij ondertussen de aanslag op sociale media livestreamde.
    “Antisemitisme laat meer luidruchtig van zich horen, en is meer kwaadaardig geworden in Duitsland,“ zei TOS pastor Bittner.

    “Openlijke aanslagen op straat, ontwijding van synagogen, het verbranden van Israëlische vlaggen, publieksprijzen voor haat-rappers, de aanslag op het Joodse restaurant Shalom in Chemnitz, of anti-Joodse vijandelijkheden, pesten en vulgair taalgebruik op school; antisemitisme is opnieuw alarmerend wijd verbreid in Duitsland,” merkte Bittner op.

    Hij ziet de toename van antisemitisme zowel komend van links- en rechts-extremisme; maar ook ziet hij een nieuw eigentijds antisemitisme naar voren komen dat zich verbergt achter aanvallende kritiek op Israël.

    “Als de Kerk werkelijk haar geschiedenis onder ogen wil zien, zou zij in staat zijn haar stem te verheffen tégen antisemitisme en vóór Israël, met vernieuwde moed en vastberadenheid. Om samenleving en politiek te beïnvloeden, en voorwaarden te schepen voor een klimaat waarin Joods leven met vreugde welkom geheten zou kunnen worden,” zei Bittner.

    Kiesinger zei dat ze inmiddels veel goede vrienden heeft gemaakt onder de gemeenschap van overlevenden. “Voor mij is het meest verwonderlijke om overlevenden te leren kennen en hun overlevingsverhalen te horen – waar ze doorheen moesten en hoe ze ermee omgingen. Dat zij hun verhalen met ons delen, vind ik een eer,” zei Kiesinger.

    Mars van het Leven in Gdansk, Polen, 2019

    Zowel Kiesinger als haar familie hebben nauw contact met Price. Rose en Kiesingers moeder brengen samen veel tijd door. (…) Kiesinger zei: “Op een dag was ik bij mijn ouders en Rose was er ook. Ze zei zomaar ineens terwijl ze zich naar mij omdraaide: ‘Ik ben zo blij jou te kennen, omdat als het weer zou gebeuren ik er niet alleen voor zou staan.’”

    Het was een belangrijk moment. “Ik wist dat het een beslissing was die ik vandaag moest nemen,” zei Kiesinger. “Zou ik een van de velen zijn die zich omdraait wanneer de buren weggevoerd worden, of zou ik achter het Joodse volk blijven staan als het weer gebeurt? Het was het moment waarop ik besliste: ja, ik zal niet wijken van hun zijde.”

    Over de auteur